Driver’s Seat #2

Leestijd: 6-7 minuten

The Smell of the Place

Soms kom je iets tegen dat je kijk op leiderschap blijvend verandert. Voor mij was dat een lezing van managementprofessor Sumantra Ghoshal (1948–2004) op het World Economic Forum in Davos in 1995. De inzichten die hij daar deelde pas ik vandaag nog steeds toe.

De video is oud, de kwaliteit is matig en hij is soms lastig te verstaan. Misschien maakt dat de boodschap alleen maar sterker. Voor mij in ieder geval wel. Ik denk dat ik deze video inmiddels zeker vijftig keer heb bekeken. En eigenlijk ontdek ik er nog steeds nieuwe dingen in.

In die lezing beschrijft hij iets wat hij noemt: The Smell of the Place.

Volgens Ghoshal kun je vaak binnen vijftien tot twintig minuten voelen wat voor organisatie je bent binnengelopen. Je merkt hoe mensen met elkaar praten, hoe besluiten worden genomen en hoeveel energie er in de ruimte zit. Het is moeilijk precies te definiëren, maar vrijwel iedereen herkent het.

Het idee blijkt zo herkenbaar dat het door anderen is opgepakt en verder uitgewerkt. In 2025 verscheen het boek The Smell of the Place van Merlijn Ballieux en Guido van de Wiel, waarin verder wordt uitgewerkt hoe leiders bewust kunnen bouwen aan een gezonde organisatiecontext. En ook Forbes publiceerde er eerder uitgebreid over.

De originele lezing van Ghoshal tijdens het World Economic Forum in 1995 is hier te bekijken:

De gedachte

Wat Ghoshal beschrijft is tegelijk eenvoudig en scherp. Veel organisaties proberen mensen te veranderen. Ze investeren in trainingen en ontwikkelprogramma’s in de hoop dat gedrag daardoor verbetert. Volgens hem zit daar zelden de echte oplossing.

Zijn kernidee is dat prestaties veel minder afhangen van individuele kwaliteiten dan vaak wordt gedacht, en veel meer van de omgeving waarin mensen werken. Het gaat niet om het veranderen van mensen, maar om het veranderen van de context die leiders creëren.

Die context bepaalt namelijk hoe mensen zich gedragen. Of ze initiatief nemen of afwachten. Of ze zich uitspreken of stil blijven. Of ze energie krijgen van hun werk of langzaam leeglopen.

Om dat verschil te beschrijven gebruikt hij twee beelden. Sommige organisaties voelen als Calcutta (India) in de zomer: benauwd, druk en vermoeiend. Andere organisaties voelen als een bos bij Fontainebleau (Frankrijk) in de lente: licht en energiek.

Het bijzondere is dat hij in beide situaties dezelfde persoon was. Alleen de omgeving veranderde - en daarmee zijn gedrag. Dat is precies zijn punt: gedrag is vaak geen eigenschap van mensen, maar een gevolg van de context waarin ze werken.

Elke organisatie heeft zo'n geur, of je daar bewust mee bezig bent of niet. De vraag is niet óf die er is, maar welke geur je creëert.

Volgens Ghoshal worden sterke organisaties gebouwd op vier elementen: stretch, discipline, support en trust.

Stretch

Stretch betekent dat mensen voelen dat er ergens naartoe wordt gewerkt. Dat doelen ambitieus zijn en ertoe doen. Mensen begrijpen waarom hun werk belangrijk is en wat er verwacht wordt. Zonder stretch ontstaat er weinig beweging.

Discipline

Discipline betekent dat er duidelijke afspraken zijn en dat die ook worden nagekomen. Niet in de vorm van bureaucratische controle, maar als voorspelbaarheid en betrouwbaarheid. Mensen weten waar ze aan toe zijn en wat er van hen verwacht wordt.

Support

Support betekent dat mensen de middelen en hulp krijgen om succesvol te zijn. Leiders zorgen dat obstakels daadkrachtig worden weggenomen en dat mensen hun werk goed kunnen doen. Niet door alles over te nemen, maar door beschikbaar te zijn wanneer dat nodig is.

Trust

Trust betekent dat vertrouwen het vertrekpunt is. Niet controle, maar vertrouwen. Mensen krijgen ruimte om verantwoordelijkheid te nemen en worden serieus genomen in hun rol.

Volgens Ghoshal gaat het uiteindelijk niet alleen om deze vier principes zelf, maar vooral om het gedrag dat eruit ontstaat. In een omgeving met stretch, discipline, support en trust nemen mensen vanzelf meer initiatief en komen ze in beweging. Niet omdat ze worden gedwongen, maar omdat de omgeving dat gedrag logisch maakt. Juist daar zit de psychologie van leiderschap: gedrag is vaak een gevolg van de context waarin mensen werken.

*In my dreams en AI-generated; een rondje door het bos met Sumantra Ghoshal

Waarom dit mij raakt

Ik heb in mijn werk op best veel plekken binnengekeken. Organisaties die fantastisch ruiken, en organisaties waar het precies tegenovergesteld voelt. Hoe “ruikt” cultuur? Je merkt het vaak al snel. Hoe mensen naar elkaar kijken en hoe gesprekken verlopen. Energie liegt niet. Het is moeilijk precies te vangen, maar het is er wel.

Pas toen ik zelf leiding ging geven begon ik, met wat vallen en opstaan, te begrijpen hoe dit werkt. Je kunt die geur pas echt beïnvloeden als je verantwoordelijkheid draagt voor de omgeving waarin mensen werken. Ik merkte hoe sterk mijn eigen gedrag en keuzes de toon zetten, vaak zonder dat ik het zelf doorhad. Dat inzicht heeft mijn kijk op leiderschap blijvend gevormd.

Ik geloof sterk in dienend leiderschap, de Support van Sumantra Ghoshal . Leiderschap betekent voor mij dat je een omgeving creëert waarin anderen hun werk goed kunnen doen. Waar duidelijkheid is, waar vertrouwen de basis vormt en waar mensen initiatief durven nemen. Die verantwoordelijkheid ligt bij de leider.

Die omgeving ontstaat niet vanzelf. Je bouwt hem door consistentie en discipline. Door te doen wat je zegt en te zeggen wat je doet. Door afspraken na te komen en helder te blijven over wat belangrijk is. En door dat steeds opnieuw te blijven doen.

De Smell of the Place ligt binnen je verantwoordelijkheid als leider. Je creëert die omgeving zelf, bewust of onbewust.

Als je om je heen kijkt en je ziet mensen die weinig initiatief nemen, die vooral voorzichtig zijn of zelfs onverschillig, die zich gecontroleerd voelen en waarbij wantrouwen de basis lijkt te zijn, dan moet je niet eerst naar hen kijken.

Dan moet je naar jezelf kijken.

Daar begint het.

Tot slot

Ben je ook gepakt door de woorden van Sumantra Ghoshal? En wil je weten hoe jouw organisatie ruikt? Dan kijk ik graag eens met je mee.

—

Ik ben Rens. Fractional CCO voor agencies in marketing, media en e-commerce. Met Driver’s Seat schrijf ik regelmatig over business en leiderschap. Over wat het vraagt om zelf achter het stuur te zitten als het gaat om keuzes, richting en verantwoordelijkheid. Ik schrijf op eigen titel en put daarbij discreet uit eigen ervaring, uit wat ik lees, hoor en vind.